Ostatnia aktualizacja: październik 2026 · Materiał edukacyjny, nie rekomendacja inwestycyjna
Opcja giełdowa to kontrakt, który daje nabywcy prawo, ale nie obowiązek, kupna (opcja call) albo sprzedaży (opcja put) instrumentu bazowego po z góry ustalonej cenie wykonania w określonym terminie. Za to prawo nabywca płaci premię i może stracić najwyżej tyle, ile zapłacił. Wystawca premię inkasuje, ale bierze na siebie obowiązek, a na wystawionym callu jego strata jest teoretycznie nieograniczona. Na GPW w 2026 r. notowane są wyłącznie opcje na indeks WIG20: europejskie, rozliczane gotówkowo, z mnożnikiem 10 zł za punkt.
Ten przewodnik odpowiada na pytanie „co to jest opcja” od zera, a potem przechodzi do konkretów. Wszystkie przykłady liczymy w złotych, na jednym spójnym scenariuszu z indeksem WIG20 w okolicach 4 200 pkt, czyli tam, gdzie notowania były w październiku 2026 r. Liczymy cztery pozycje (kupno i wystawienie calla oraz puta), próg rentowności, wartość wewnętrzną i czasową. Sprawdzamy też, co dokładnie można dziś kupić na GPW. Jeśli interesuje Cię tylko różnica między callem a putem z wykresem wypłaty i parytetem put-call, przejdź do osobnego tekstu Opcja call i put: różnice i próg zysku.
Opcje giełdowe – co to jest?
Opcja to instrument pochodny, czyli umowa, której wartość zależy od ceny czegoś innego: akcji, indeksu, waluty albo kontraktu terminowego. Każda opcja ma pięć parametrów zapisanych w standardzie giełdy:
- instrument bazowy – np. indeks WIG20,
- typ – call (prawo kupna) albo put (prawo sprzedaży),
- cena wykonania (kurs wykonania, ang. strike) – poziom, od którego liczy się wypłatę,
- termin wygaśnięcia – dzień, w którym prawo wygasa,
- mnożnik – ile złotych jest wart jeden punkt notowania.
Cenę opcji nazywa się premią. Każda transakcja ma dwie strony. Nabywca płaci premię i dostaje prawo. Wystawca premię otrzymuje i przyjmuje zobowiązanie: jeśli nabywca skorzysta z prawa, wystawca musi zapłacić różnicę (albo dostarczyć instrument). To zdanie tłumaczy większość ryzyka w opcjach. Kupujący zna swoją maksymalną stratę z góry. Wystawca zna tylko swój maksymalny zysk.
Do czego to służy? Do dwóch rzeczy. Po pierwsze do zabezpieczenia (hedgingu): put działa jak polisa na spadek portfela. Po drugie do spekulacji z ograniczonym ryzykiem po stronie kupującego albo z regularnym inkasowaniem premii po stronie wystawcy.
Opcja call i opcja put – czym się różnią?
Opcja call daje prawo kupna instrumentu po cenie wykonania, więc zyskuje, gdy cena rośnie. Opcja put (w liczbie mnogiej: opcje put) daje prawo sprzedaży, więc zyskuje, gdy cena spada. Ponieważ każdą opcję można kupić albo wystawić, powstają cztery podstawowe pozycje:
| Pozycja | Na co liczysz | Maks. zysk | Maks. strata | Próg rentowności |
|---|---|---|---|---|
| Kupno call | Wzrost | Nieograniczony | Premia | Strike + premia |
| Wystawienie call | Brak wzrostu | Premia | Nieograniczona | Strike + premia |
| Kupno put | Spadek | Strike − premia | Premia | Strike − premia |
| Wystawienie put | Brak spadku | Premia | Strike − premia | Strike − premia |
W dniu wygaśnięcia opcja jest warta tylko swoją wypłatę. Jeśli S to kurs instrumentu bazowego, a K to cena wykonania, to wypłata z calla wynosi max(S − K, 0), a z puta max(K − S, 0). Te same wzory zapisano w standardzie opcji na WIG20 na GPW. Wynik nabywcy = wypłata − premia. Wynik wystawcy jest dokładnie odwrotny.
Przykład w złotych: call i put na WIG20 krok po kroku
Założenia przykładu: WIG20 = 4 200 pkt, opcje wygasają 18 grudnia 2026 r. (trzeci piątek grudnia), cena wykonania obu opcji 4 200 pkt. Premie wyliczyliśmy modelem Blacka-Scholesa dla zmienności 20% i stopy 4% i zaokrągliliśmy: call 160 pkt, put 130 pkt. To ilustracja, nie notowania. Na GPW jeden punkt opcji na WIG20 to 10 zł, więc call kosztuje 1 600 zł, a put 1 300 zł (plus prowizja).
Kupno opcji call (nabywca)
- Płacisz 160 pkt × 10 zł = 1 600 zł.
- Próg rentowności: 4 200 + 160 = 4 360 pkt.
- WIG20 w dniu wygaśnięcia 4 500 pkt: wypłata (4 500 − 4 200) × 10 zł = 3 000 zł, wynik 3 000 − 1 600 = +1 400 zł.
- WIG20 = 4 300 pkt: wypłata 1 000 zł, wynik −600 zł. Opcja „wyszła w pieniądzu”, ale nie pokryła premii.
- WIG20 ≤ 4 200 pkt: opcja wygasa bez wartości, wynik −1 600 zł. Więcej stracić nie możesz.
Wystawienie opcji call (wystawca)
- Otrzymujesz 1 600 zł premii, ale musisz wnieść depozyt zabezpieczający u brokera.
- WIG20 ≤ 4 200 pkt: zatrzymujesz całą premię, +1 600 zł.
- WIG20 = 4 500 pkt: płacisz 3 000 zł, wynik −1 400 zł.
- WIG20 = 4 800 pkt: płacisz 6 000 zł, wynik −4 400 zł. Każde kolejne 100 pkt wzrostu to dodatkowe −1 000 zł. Indeks nie ma górnej granicy, więc strata też jej nie ma.
Kupno opcji put (nabywca)
- Płacisz 130 pkt × 10 zł = 1 300 zł.
- Próg rentowności: 4 200 − 130 = 4 070 pkt.
- WIG20 = 3 900 pkt: wypłata (4 200 − 3 900) × 10 zł = 3 000 zł, wynik +1 700 zł.
- WIG20 = 4 100 pkt: wypłata 1 000 zł, wynik −300 zł.
- WIG20 ≥ 4 200 pkt: put wygasa bez wartości, wynik −1 300 zł.
Wystawienie opcji put (wystawca)
- Otrzymujesz 1 300 zł premii i wnosisz depozyt.
- WIG20 ≥ 4 200 pkt: +1 300 zł.
- WIG20 = 3 900 pkt: płacisz 3 000 zł, wynik −1 700 zł.
- Strata jest ograniczona tylko tym, że indeks nie spadnie poniżej zera: teoretycznie (4 200 − 130) × 10 zł = 40 700 zł.
| WIG20 w dniu wygaśnięcia | Kupno call | Wystawienie call | Kupno put | Wystawienie put |
|---|---|---|---|---|
| 3 900 pkt | −1 600 zł | +1 600 zł | +1 700 zł | −1 700 zł |
| 4 200 pkt | −1 600 zł | +1 600 zł | −1 300 zł | +1 300 zł |
| 4 500 pkt | +1 400 zł | −1 400 zł | −1 300 zł | +1 300 zł |
Zwróć uwagę na symetrię: w każdym wierszu zysk nabywcy jest stratą wystawcy (przed prowizjami). Opcje to gra o sumie zerowej między stronami umowy. Wartość dodana pojawia się dopiero wtedy, gdy jedna ze stron używa opcji do zabezpieczenia innej pozycji.
Opcja europejska a amerykańska – na czym polega różnica?
Opcja europejska może zostać wykonana tylko w dniu wygaśnięcia. Opcja amerykańska może zostać wykonana w dowolnym dniu do wygaśnięcia włącznie. Nazwy oznaczają styl wykonania, a nie kontynent: na amerykańskiej giełdzie Cboe opcje na indeks S&P 500 (SPX) są europejskie, a opcje na pojedyncze akcje w USA zwykle amerykańskie.
- Opcje na WIG20 na GPW są europejskie – standard giełdy mówi wprost: „opcje mogą być wykonane tylko w dniu wygaśnięcia”. Wykonanie następuje automatycznie, jeśli opcja kończy w pieniądzu.
- Styl europejski nie oznacza, że jesteś „uwięziony” do końca. Opcję możesz w każdej chwili sprzedać na giełdzie po bieżącej premii. Ograniczenie dotyczy tylko wykonania.
- Dla wystawcy styl amerykański to dodatkowe ryzyko: może zostać wezwany do wykonania wcześniej, na przykład tuż przed wypłatą dywidendy z akcji.
W praktyce inwestora detalicznego różnica jest mniejsza, niż sugeruje teoria. Wcześniejsze wykonanie zwykle się nie opłaca, bo oznacza rezygnację z pozostałej wartości czasowej. Sprzedaż opcji na rynku daje więcej niż jej wykonanie.
Od czego zależy cena opcji (premia)?
Premia składa się z dwóch części: wartości wewnętrznej i wartości czasowej.
- Wartość wewnętrzna to kwota, którą dałoby natychmiastowe wykonanie. Call z ceną wykonania 4 000 pkt przy WIG20 = 4 200 pkt ma 200 pkt wartości wewnętrznej. Put 4 000 przy tym samym poziomie indeksu ma zero.
- Wartość czasowa to cała reszta premii. Płacisz ją za szansę, że do wygaśnięcia rynek zrobi korzystny ruch. Ten sam call 4 000 kosztuje w naszym modelu ok. 280 pkt, czyli 200 pkt wartości wewnętrznej i 80 pkt wartości czasowej. Wartość czasowa topnieje do zera w dniu wygaśnięcia.
Pięć czynników ceny opcji
| Czynnik | Wpływ na call | Wpływ na put | Dlaczego |
|---|---|---|---|
| Cena instrumentu bazowego rośnie | Drożeje | Tanieje | Rośnie wartość wewnętrzna calla, spada puta |
| Wyższa cena wykonania | Tańszy | Droższy | Call trudniej „wchodzi w pieniądz”, put łatwiej |
| Więcej czasu do wygaśnięcia | Drożeje | Zwykle drożeje | Więcej czasu na ruch ceny |
| Wyższa zmienność | Drożeje | Drożeje | Większa szansa na duży ruch w dowolną stronę |
| Wyższe stopy procentowe | Lekko drożeje | Lekko tanieje | Koszt finansowania alternatywnej pozycji |
Te pięć zmiennych (plus dywidendy w przypadku akcji) to wejścia do modelu Blacka-Scholesa z 1973 r. Model nie przewiduje, dokąd pójdzie rynek. Odpowiada na inne pytanie: ile powinna kosztować opcja, jeśli zmienność ceny jest taka, jak założono. Cztery z pięciu wejść są znane z góry. Jedyną niewiadomą jest zmienność, dlatego rynek w praktyce handluje zmiennością implikowaną, czyli tą, którą „wyczytuje się” z bieżących premii.
Jak duży to efekt? W naszym przykładzie call 4 200 przy zmienności 20% kosztuje ok. 158 pkt. Przy zmienności 25% ten sam call kosztuje ok. 193 pkt, czyli o 350 zł więcej, choć indeks stoi w miejscu. Dlatego opcja może tanieć, mimo że rynek idzie w „dobrą” stronę. Wystarczy, że po publikacji ważnych danych zmienność implikowana spadnie.
ITM, ATM, OTM
ITM (in the money, w pieniądzu) oznacza, że opcja ma wartość wewnętrzną: call przy cenie powyżej strike’a, put poniżej. ATM (at the money) to opcja z ceną wykonania przy bieżącym kursie, jak nasze opcje 4 200. OTM (out of the money) to opcja bez wartości wewnętrznej, złożona wyłącznie z wartości czasowej. Opcje OTM są tanie, bo do zysku potrzebują dużego ruchu, i to one najczęściej wygasają bez wartości.
Greki w jednym akapicie
Delta mówi, o ile zmieni się premia, gdy instrument bazowy ruszy się o 1 pkt. Nasz call ATM ma deltę ok. 0,55, więc wzrost WIG20 o 10 pkt podnosi premię o ok. 5,5 pkt (55 zł). Gamma mówi, jak szybko zmienia się delta. Jest największa dla opcji ATM tuż przed wygaśnięciem. Theta to dzienny spadek premii z powodu upływu czasu i działa przeciwko nabywcy. Vega mierzy wrażliwość na zmienność: to ona odpowiada za różnicę 158 i 193 pkt z przykładu wyżej.
Opcje na GPW w 2026 r. – co jest notowane?
Według zestawienia standardów GPW (stan na październik 2026 r.) w obrocie giełdowym są wyłącznie opcje na indeks WIG20. Od 5 października 2026 r. GPW działa na nowym systemie transakcyjnym GPW WATS, który zastąpił UTP. Parametry opcji pochodzą z wersji standardu przygotowanej pod WATS (czerwiec 2026 r.):
| Parametr | Opcje na WIG20 (GPW) |
|---|---|
| Typ | Call i put |
| Styl wykonania | Europejski – tylko w dniu wygaśnięcia |
| Mnożnik | 10 zł za punkt indeksowy |
| Miesiące wygaśnięcia | 3 najbliższe miesiące kalendarzowe + 3 kolejne z cyklu marzec, czerwiec, wrzesień, grudzień |
| Dzień wygaśnięcia | Trzeci piątek miesiąca (w 2026 r. grudniowa seria: 18 grudnia) |
| Odstęp cen wykonania (WIG20 ≥ 1 000 pkt) | 25 pkt dla najbliższej serii, 50 pkt dla dwóch kolejnych, 100 pkt dla trzech najdalszych |
| Kurs rozliczeniowy | Średnia z wartości WIG20 w ostatniej godzinie notowań ciągłych i na zamknięciu, po odrzuceniu 5 najwyższych i 5 najniższych |
| Rozliczenie | Pieniężne w PLN, następnego dnia roboczego; wykonanie automatyczne, jeśli opcja jest w pieniądzu |
| Godziny handlu | Notowania ciągłe 8:45–17:05, fixing na otwarcie i zamknięcie |
Kurs rozliczeniowy liczony ze średniej z ostatniej godziny ma znaczenie praktyczne. Gwałtowny ruch indeksu w ostatnich minutach sesji wygaśnięcia nie przekłada się w pełni na rozliczenie opcji.
Opcje na akcje i na mWIG40 – czy są dostępne?
Na GPW w 2026 r. nie ma notowanych opcji na akcje pojedynczych spółek ani opcji na indeks mWIG40. Na mWIG40 notowane są tylko kontrakty terminowe (FW40, mnożnik 10 zł). Kto szuka opcji na akcje, korzysta z giełd zagranicznych, głównie amerykańskich, za pośrednictwem brokera z dostępem do tych rynków. Standardowy kontrakt opcyjny na akcje w USA obejmuje 100 akcji i ma styl amerykański. Oznacza to inną skalę premii i ryzyko wcześniejszego wykonania po stronie wystawcy. Do tego dochodzi ryzyko walutowe, bo premie i rozliczenia są w dolarach.
Na rynku pozagiełdowym (OTC) opcje oferują też banki, głównie walutowe dla firm. To jednak umowy dwustronne, bez giełdowej standaryzacji i z ryzykiem kontrahenta. Tego tematu dotyczyły polskie spory o „opcje walutowe” z lat 2008–2009.
Opcje a kontrakty terminowe – co wybrać?
Opcja daje nabywcy prawo, kontrakt terminowy nakłada na obie strony obowiązek. Na kontrakcie FW20 każdy punkt WIG20 to 20 zł zysku albo straty w obie strony i nie ma „podłogi” w postaci premii. Kupiona opcja ma stratę ograniczoną do premii, ale płacisz za to wartością czasową. Mechanikę kontraktów, depozyt i codzienne rozliczanie opisujemy w przewodniku Rynek futures: co to są kontrakty futures. Jeśli porównujesz opcje z instrumentami brokera, przeczytaj też czym jest CFD i porównanie CFD, akcji i ETF. CFD nie mają ceny wykonania ani terminu wygaśnięcia i działają bliżej kontraktu terminowego niż opcji.
Ryzyka opcji – gdzie można stracić najwięcej?
- Wystawienie calla bez zabezpieczenia (tzw. naked call) ma teoretycznie nieograniczoną stratę. W przykładzie wzrost WIG20 do 4 800 pkt to −4 400 zł na jednej opcji, przy premii 1 600 zł.
- Depozyt wystawcy. Wystawca wnosi depozyt zabezpieczający, a gdy rynek idzie przeciw niemu, broker wzywa do dopłaty. Brak dopłaty kończy się przymusowym zamknięciem pozycji, często w najgorszym momencie.
- Utrata 100% premii. Kupiona opcja OTM bardzo często wygasa bez wartości. „Tania” opcja tygodniowa czy miesięczna to zwykle opcja z małym prawdopodobieństwem sukcesu.
- Czas i zmienność. Możesz trafić z kierunkiem i stracić, bo ruch przyszedł za późno (theta) albo spadła zmienność implikowana (vega).
- Płynność i spread. Na GPW aktywnie handluje się głównie seriami z najbliższym terminem i cenami wykonania blisko bieżącego kursu. Dalsze serie mogą mieć szeroki spread między ofertą kupna i sprzedaży. Sam spread to koszt, który trzeba odrobić. Mechanizm spreadu wyjaśniamy w tekście spread – co to jest.
- Dźwignia. Premia to ułamek wartości ekspozycji, więc procentowe wahania wyniku są wielokrotnie większe niż wahania indeksu. Ogólne zasady opisujemy w tekście o dźwigni finansowej.
Dwie strategie, które ograniczają ryzyko zamiast je zwiększać
Put ochronny (protective put): masz portfel akcji, kupujesz put. Przy portfelu podobnym do WIG20 o wartości ok. 42 000 zł jeden put 4 200 za 1 300 zł ustala „podłogę”. Jeśli indeks spadnie do 3 900 pkt (−7,1%), portfel traci ok. 3 000 zł, a put wypłaca 3 000 zł. Strata netto to koszt ochrony, czyli 1 300 zł. Ta zależność działa tylko wtedy, gdy portfel zachowuje się jak indeks.
Wystawienie pokrytego calla (covered call) dotyczy przede wszystkim akcji, które masz w portfelu. Inkasujesz premię w zamian za oddanie zysku powyżej ceny wykonania. To kompromis: dodatkowy dochód w rynku bocznym, ograniczony udział w silnym wzroście.
To nie jest rekomendacja inwestycyjna. Opcje to instrumenty złożone. Zanim otworzysz pierwszą pozycję, przeczytaj dokument kluczowych informacji (KID) opcji na WIG20 publikowany przez GPW i ostrzeżenia KNF dotyczące inwestycji. Rozmiar pozycji dobierz tak, by najgorszy scenariusz był stratą zaplanowaną z góry.
Jak opodatkowane są opcje? PIT-38 i 19%
Dochód z opcji, tak jak z akcji i innych instrumentów pochodnych, opodatkowany jest stawką 19% i wykazywany w zeznaniu PIT-38. Polski dom maklerski przysyła do 28 lutego informację PIT-8C z przychodami i kosztami. Według broszury Ministerstwa Finansów przychód z realizacji praw z instrumentów pochodnych powstaje w momencie realizacji tych praw. Zyski i straty z akcji, kontraktów i opcji z tego samego roku się kompensują. Stratę z tego źródła możesz odliczać przez kolejne 5 lat: maksymalnie 50% straty w jednym roku albo jednorazowo do 5 mln zł. Przy brokerze zagranicznym PIT-8C nie dostaniesz i wynik trzeba policzyć samodzielnie, z przeliczeniem walut po kursach NBP.
Najczęstsze błędy początkujących na opcjach
- Kupowanie tanich opcji OTM tuż przed wygaśnięciem. Są tanie, bo theta zjada je najszybciej.
- Mylenie stron umowy. „Opcja sprzedaży” to prawo nabywcy do sprzedaży. Wystawca puta ma obowiązek kupić.
- Ignorowanie zmienności implikowanej. Kupno opcji przed ważnym wydarzeniem oznacza zapłatę wysokiej premii, która po wydarzeniu często spada.
- Wystawianie opcji „dla premii” bez planu na stratę. Dziesięć małych wygranych może zniknąć w jednej sesji.
- Nieczytanie specyfikacji. Mnożnik, styl wykonania, sposób liczenia kursu rozliczeniowego i godziny handlu to podstawy, nie szczegóły.
FAQ
Co to jest opcja w najprostszych słowach?
To umowa, która daje nabywcy prawo, ale nie obowiązek, kupna (call) lub sprzedaży (put) instrumentu po ustalonej cenie w określonym terminie. Nabywca płaci za to prawo premię, a wystawca ją otrzymuje i przyjmuje obowiązek rozliczenia.
Czym różni się opcja call od opcji put?
Opcja call daje prawo kupna i zyskuje na wartości, gdy cena instrumentu rośnie. Opcja put daje prawo sprzedaży i zyskuje, gdy cena spada. Próg rentowności calla to cena wykonania plus premia, a puta cena wykonania minus premia.
Co to jest opcja europejska?
To opcja, którą można wykonać tylko w dniu wygaśnięcia. Opcja amerykańska może być wykonana w dowolnym dniu do wygaśnięcia. Opcje na WIG20 na GPW są europejskie, ale przed wygaśnięciem można je w każdej chwili sprzedać na giełdzie.
Czy na GPW są opcje na akcje?
Nie. W październiku 2026 r. na GPW notowane są wyłącznie opcje na indeks WIG20 z mnożnikiem 10 zł. Opcje na akcje pojedynczych spółek są dostępne na giełdach zagranicznych, np. w USA, gdzie jeden kontrakt obejmuje zwykle 100 akcji.
Ile można stracić na opcjach?
Nabywca opcji traci najwyżej zapłaconą premię. Wystawca może stracić znacznie więcej: na wystawionym callu strata jest teoretycznie nieograniczona, a na wystawionym putcie może sięgnąć ceny wykonania pomniejszonej o premię, pomnożonej przez mnożnik.
Od czego zależy cena opcji?
Od ceny instrumentu bazowego, ceny wykonania, czasu do wygaśnięcia, zmienności i stóp procentowych, a przy akcjach także od dywidend. Premia to suma wartości wewnętrznej i wartości czasowej, która do dnia wygaśnięcia spada do zera.
Jak opodatkowane są zyski z opcji?
Dochód z opcji opodatkowany jest stawką 19% i wykazywany w PIT-38 razem z wynikiem z akcji i innych instrumentów pochodnych. Straty z tego samego roku obniżają dochód, a nierozliczoną stratę można odliczać przez kolejne 5 lat.
Źródła i metodologia
- GPW — Standardy i warunki obrotu instrumentami pochodnymi (lista notowanych instrumentów).
- GPW — Standardy i warunki obrotu w systemie GPW WATS (godziny handlu opcjami, dokumenty 06.2026).
- GPW — Standard opcji kupna i sprzedaży na indeks WIG20, wersja WATS 06.2026 (mnożnik, styl, kursy wykonania, kurs rozliczeniowy, wzory wypłaty).
- GPW — Standard kontraktów terminowych na indeks mWIG40, wersja WATS 06.2026 (mnożnik 10 zł).
- GPW — Dokument zawierający kluczowe informacje (KID): opcje call i put.
- BDM — Uruchomienie GPW WATS 5 października 2026.
- BiznesRadar — notowania historyczne FW20 (poziom ok. 4 200 pkt w październiku 2026, punkt odniesienia dla przykładu).
- Cboe — SPX options product specifications (styl europejski, rozliczenie gotówkowe).
- Cboe — Equity Options Product Specifications (100 akcji na kontrakt, wykonanie w dowolnym momencie przed terminem).
- KNF — Inwestycje: informacje i ostrzeżenia dla konsumentów.
- Ministerstwo Finansów — broszura informacyjna do PIT-38 za 2025 r. (stawka 19%, PIT-8C, rozliczanie strat).
- Black, F., Scholes, M. (1973). The Pricing of Options and Corporate Liabilities. Journal of Political Economy, 81(3), 637–654.
- Hull, J. C. (2022). Options, Futures, and Other Derivatives, 11th ed. Pearson.
Metoda: 13 października 2026 r. sprawdziliśmy aktualne standardy GPW w wersji dla systemu WATS oraz listę notowanych instrumentów. Premie w przykładzie (call 4 200 = 160 pkt, put 4 200 = 130 pkt, call 4 000 = 280 pkt) wyliczyliśmy modelem Blacka-Scholesa dla WIG20 = 4 200 pkt, 66 dni do wygaśnięcia, zmienności 20% i stopy 4%, bez dywidend, a następnie zaokrągliliśmy. To ilustracja, a nie notowania. Tekst nie jest rekomendacją inwestycyjną.

